آزاد اندیشان اقتصاد گیلان

علاوه بر نقش برجسته صنعت فولاد در توسعه یافتگی کشورها، تاثیر بسزایی این صنعت در ایجاد اشتغال نیز غیرقابل انکار است. این صنعت در سراسر جهان بیش از 2 میلیون نفر را به طور مستقیم به همراه بیش از 2 میلیون پیمانکار و4 میلیون نفر در صنایع پشتیبان به کار گرفته است. با توجه به جایگاه فولاد در تامین محصول کلیدی صنایع همچون اتومبیل، ساخت، حمل و نقل و برق، صنعت فولاد منبع اشتغال بیش از 50 میلیون نفر در جهان به شمار می‌رود.

از جمله نکات قابل توجه دیگری که امروزه درباره صنعت فولاد مطرح می‌شود موضوع انطباق این صنعت با محیط زیست است. فولاد یکی از محصولات سازگار با محیط زیست محسوب می‌شود، به طوریکه میزان انرژی مورد نیاز برای تولید یک تن فولاد طی 30 سال اخیر، 50 درصد کاهش یافته است. علاوه بر این، 97 درصد از محصولات فولادی قابلیت استفاده مجدد را دارند.

همانگونه که گفته شد، مصرف سرانه فولاد در کشورها به عنوان معیاری برای توسعه یافتگی، همواره مورد توجه قرار گرفته و از این حیث ایران در سال 2015، با مصرف سرانه 6/236 کیلوگرم، از بین 30 کشور مطرح دنیا، در مکان هفدهم قرار گرفته است.

تولید، واردات و صادرات فولاد در سطح جهان و ایران 2015-2014

براساس آمار انجمن جهانی فولاد (سایت wordsteel.org)، میزان تولید جهانی فولاد در سال 2014، 670/1 میلیارد تن بوده که با نرخ 3- درصد، به رقم 620/1 میلیارد تن در سال 2015 کاهش یافته است.

در همین دوره، مقدار تولید فولاد ایران نیز با کاهش 1/1 درصدی همراه بوده و از رقم 3/16 میلیون تن در سال 2014 به 1/16 میلیون تن در سال 2015 تنزل یافته است. همچنین در دوره مذکور، میزان صادرات جهانی فولاد از 3/455 میلیون تن به 4/462 میلیون تن افزایش یافته که حاکی از نرخ رشد 6/1 درصدی می‌باشد. این رشد در خصوص صادرات فولاد ایران چشمگیر بوده و با نرخ 4/68 درصد، از رقم 772 هزار تن به 1300 هزار تن افزایش یافته است. میزان واردات جهانی فولاد نیز از 9/442 میلیون تن به 5/453 میلیون تن افزایش یافته که رشد 4/2 درصدی را نشان می دهد. واردات فولاد ایران نیز در طی دوره مذکور با 8/14 درصد رشد، از 4/4 میلیون تن در سال 2014 به 1/5 میلیون تن در سال 2015 افزایش یافته است. در مجموع سهم تولید، صادرات و واردات فولاد ایران در سطح جهانی، در سال 2015، به ترتیب 1 درصد، 3/0 درصد و 1/1 درصد بوده است.

تولید، واردات و صادرات ماهانه فولاد و محصولات فولادی ایران 95-1394

براساس اطلاعات پایگاه اطلاع رسانی انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران (سایت steeliran.org)، طی 7 ماهه سال 95، در مجموع 21026 هزار تن محصولات فولادی و فولاد خام در کشور تولید شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، 9/1 درصد رشد نشان می دهد. از مجموع کالای فولادی تولید شده در 7 ماهه 95، 6/89 درصد سهم محصولات فولادی و 4/10 درصد سهم فولاد خام می‌باشد. همچنین ورق گرم و میلگرد، به ترتیب با 40 و 36 درصد سهم از کل تولید محصولات فولادی، در صدر این گروه قرار دارند. در تولید فولاد خام نیز، سهم تولید بیلت و بلوم، و اسلب به ترتیب 53 و 47 درصد می باشد. هرچند تولید کل کالاهای فولادی کشور طی دوره مذکور، با افزایش همراه بوده، اما این روند در گروه‌های فولادی متفاوت بوده، به طوریکه تولید محصولات فولادی با 4 درصد کاهش، و در مقابل تولید فولاد خام با 8 درصد افزایش مواجه شده است.   

میزان واردات محصولات فولادی و فولاد خام طی دوره مذکور، 8/12 درصد کاهش یافته ، هر چند که این روند در گروه فولاد خام با 229 درصد رشد و در گروه محصولات فولادی با 18 درصد کاهش مواجه شده است. نسبت واردات گروه‌های فولادی به تولیدات آن در 7 ماهه94، 9/10 درصد بوده که در سال 95، به 9 درصد کاهش یافته است. به عبارتی، در 7 ماهه 94، به ازای هر 100 واحد تولید داخلی، 9/10 واحد واردات صورت می‌گرفته که در 7 ماهه 95 به 9 واحد تقلیل یافته است و از این حیث شرایط بازار و صنعت فولاد کشور، شاهد بهبود نسبی بوده و فضای رقابتی داخلی، به نفع فولاد کشور تغییر یافته است. بیشترین واردات محصولات فولادی نیز در سال 95، به ترتیب با 5/59 و 21 درصد سهم به ورق گرم و ورق سرد تعلق دارد. 

همانگونه که در امر واردات گروه‌های فولادی، اوضاع به نفع تولیدکندگان داخلی تغییر یافته، در خصوص صادرات نیز شرایط کاملاً بر وفق مراد بوده است. در 7 ماهه سال 95، مجموعاً 3295 هزار تن کالاهای فولادی از کشور صادر شده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل رشد 4/48 درصدی نشان می‌دهد. صادرات فولاد خام با رشد چشمگیر 103 درصدی و صادرات محصولات فولادی نیز با رشد 5 درصدی مواجه شده اند. در مجموع سهم صادرات فولاد خام از کل صادرات فولادی در 7 ماهه 95، 61 درصد، و سهم صادرات محصولات فولادی، 39 درصد می باشد. نسبت صادرات گروه های فولادی به تولیدات آن در 7 ماهه 94، 7/10 درصد بوده که در سال 95، به 7/15 درصد افزایش یافته است. به عبارتی در سال 95 نسبت به سال 94، 5 درصد بیشتر از محصولات فولادی و فولاد خام تولید کشور به سایر کشورها صادر شده است که گویای گسترش قدرت رقابت و نفوذ بیشتر در بازارهای بین المللی فولاد می‌باشد. بیشترین صادرات محصولات فولادی نیز در سال 95، به ترتیب با 2/65 درصد و 2/12 درصد، سهم به ورق گرم و میلگرد تعلق دارد.

در مجموع، با استناد به بررسی‌های فوق می‌توان نتیجه گرفت که:

1-       با توجه به مصرف سرانه فولاد کشور (6/236 کیلوگرم در سال 2015) و کسب جایگاه 17 از بین 30 کشور ‌مطرح دنیا، می‌توان امیدوار بود که افزایش ظرفیت تولید و صادرات فولاد کشور بتواند در آینده موجب ارتقای جایگاه کشور در عرصه بین المللی و در نتیجه ارتقای معیار توسعه یافتگی گردد.

2-       سهم 1 درصدی تولید و 3/0 درصدی صادرات فولاد ایران در عرصه جهانی (سال 2015)، با توجه به منابع انرژی ارزان، وجود منابع سنگ آهن، وجود منابع آبی در عرصه های شمالی و جنوبی کشور و علی الخصوص دسترسی آسان به بازارهای مصرف مناسب، برازنده ظرفیت بالقوه ایران نبوده و جا دارد تا با رفع موانع تحریم های قبلی و گسترش شبکه حمل و نقل، حضور فولاد ایران در عرصه های جهانی شکوفاتر گردد.

3-       کاهش 4 درصدی تولید محصولات فولادی در 7 ماهه 95 نسبت به 94، در مقایسه با رشد 8 درصدی تولید فولاد خام، حاکی از رکود تولیدات فرآورده‌های فولادی ناشی از رخوت و سستی سایر بخش‌ های اقتصادی و علی الخصوص ساخت و ساز و مسکن دارد.

4-       کاهش نسبت واردات گروه‌های فولادی به تولیدات آن در 7 ماهه 95 نسبت به 94 (از 9/10 به 9 درصد) حاکی از بهبود نسبی فضای رقابتی فولاد کشور در عرصه داخلی بوده، هر چند که این کاهش می‌تواند تا اندازه‌ای متأثر از فضای نسبتاً راکد بخش‌های اقتصادی کشور باشد.

5-       رشد چشمگیر صادرات گروه‌های فولادی در 7 ماهه 95 نسبت به 94 (نرخ 4/48 درصد) و افزایش سهم صادرات فرآورده‌های فولادی و فولاد خام از 7/10 درصد به 7/15 درصد، حاکی از نفوذ بیشتر و گسترش رقابت‌پذیری صنعت فولاد کشور در عرصه جهانی دارد. هر چند بایستی به این نکته توجه نمود که عمده صادرات کالاهای فولادی کشور به صورت فولاد خام بوده (سهم 61 درصد) و در مقایسه با محصولات فولادی، حاوی ارزش افزوده کمتر می باشد.

به هر حال رشد 103 درصدی صادرات فولاد خام کشور در مقایسه با رشد 5 درصدی صادرات محصولات فولادی حاکی از اقبال خوش و تمایلات بیشتر بازارهای جهانی به خرید محصولات خام کشور می‌باشد.

منابع:

1-       Steel statistical yearbook 2016. 'word steel Association'

2-       قاسمیان، عاطفه "بررسی وضعیت فولاد" اتاق بازرگانی، صنایع و معادن و کشاورزی تهران، بهمن 1393.

وضعیت تولید، صادرات، واردات و مصرف ظاهری فولاد خام و محصولات فولادی در هفت ماهه سال 94 و 95

                            واحد: هزار تن