فروش استقراضی در بورس تهران
سودآوری در مسیر نزولی بازار
فردین آقابزرگی کارشناس ارشد بازار سرمایه یکی از مهمترین تحولهای پیش آمده در بازار سرمایه ایران در قانون جدید اوراق بهادار، بسترسازی قانونی و فرهنگی جهت طراحی و استفاده از ابزارهای جدید است. در این راستا نظر به رفع مشکلات شرعی از نظر فقهی، مطالعه همزمان فقهی و مالی قرارداد فروش استقراضی سهام یکی از این ابزارهای مفید است .
فروش تعهدی جزو تکمیلکنندهترین ابزارهایی است که باعث اصلاح محدودیت نوسان در قیمت سهام میشود. این روش نه با اعمال محدودیت نظارتی بلکه به صورت خودانتظام اثر لازم را بر نوسان شدید قیمت سهام در بازههای کوتاهمدت خواهد گذاشت و یکی از ابزارهای موثر به منظور پیشگیری از نوسان شدید چه در جهت افزایش و چه در جهت کاهش محسوب میشود. این ابزار مالی تثبیتکننده خودکاری است که بدون اعمال اثر سوء به فرآیند معاملات، موجب کنترل و محدودیت در نوسان قیمت سهام خواهد شد.
بهعبارت دقیقتر از روشهای معمول برای کنترل سیستماتیک نوسان قیمت سهام و کاهش ریسک سرمایهگذاری میتوان خرید اعتباری، بازارگردانی و فروش تعهدی را نام بردکه این ابزار از متداولترین ابزارهای مالی در دنیای امروز است. خرید اعتباری این امکان را فراهم میکند تا معاملهگران فاقد منابع مالی، طبق پیشبینی خود که قاعدتا پیشبینی وقوع روند صعودی است، وارد بازار شده و این حضور باعث میشود روند نزولی بازار فرآیند کندتری به خود بگیرد. فروش استقراضی یا short sell موقعیتی است که افرادی که پیشبینی نزول قیمت سهام بازار را دارند، ولی فاقد مالکیت سهام هستند، از فروش آن سودی کسب کرده و سپس در قیمت ارزانتر به خرید بپردازند و در نهایت تعهد خود را ایفا کنند. این ابزار موقعیتی برای علاقهمندان و سرمایهگذاران ایجاد میکند که با استفاده از ابزار فروش استقراضی باعث کند شدن یا اصلاح شیب صعودی قیمت سهام شوند.
همچنین فروش تعهدی بازه زمانی و گمانهزنیهای کارشناسی در قالب قیمت در آینده را تا حدود زیادی تعیین میکند. بنابراین میتوانیم آن را مشابه اعتباری که در اختیار یک شخص قرار گرفته است بدانیم. فروش تعهدی کمک زیادی به افزایش حجم نقدشوندگی و افزایش حجم معاملات میکند. هرچه حجم معاملات در بازار افزایش یابد، بهتبع آن ریسک سرمایهگذاری در بورس نیز کاهش خواهد یافت. به این ترتیب ابزار مالی مزبور میتواند موجب کاهش ریسک نوسان قیمت و حتی ریسک سرمایهگذاری شود.
بهعنوان مثال زمانی که قیمتها سیر صعودی دارند، عموم سرمایهگذاران از استراتژی خرید از کف و فروش از اوج استفاده میکنند. فرض کنید سهام شرکت را به قیمت ۱۰۰۰ تومان خریدهاید و آن را ۱۵۰۰ تومان به فروش رساندهاید. سود شما از این معامله، ۵۰۰ تومان برای هر سهم است. اما اگر بازار سیر صعودی نداشته باشد و قیمتها به تدریج کاهشی باشد، میتوان در روندهای نزولی و به طور کلی در بازارهایی که انتظار میرود قیمتها کاهش خواهند یافت، از فروش استقراضی یا Short Sell استفاده کرد. در واقع با استفاده از این ابزار میتوان از کاهش قیمت سهام یا هر دارایی قابل معامله دیگر سود کسب کرد. فروش استقراضی سهم یا Short Selling بهطور خلاصه فروش یک دارایی در قیمتهای بالاتر و خرید مجدد آن در قیمتهای پایینتر است. تا پیش از ابداع فروش تعهدی تنها توانایی فروش دارایی سهام وجود داشت. لیکن درحال حاضر و با استفاده از این ابزار مالی میتوان سهام نداشته را فروخت، البته مشروط بر ایفای تعهد به خرید در مقطع زمانی خاص.
در بازارهای مالی مدرن بهدلیل نوسانات زیاد بازار و قدرت نقد شوندگی بالای داراییها، کارگزاران به مشتریان خود این اجازه را میدهند تا سهام را از کارگزاری قرض گرفته و در پایان دوره قرارداد مجددا آن دارایی را خریداری و به کارگزار عودت کنند. به این ترتیب فروش استقراضی هنگامی رخ میدهد که یک سرمایهگذار اوراق بهاداری را قرض بگیرد، آن را در بازار آزاد به فروش برساند و انتظار خرید دوباره آن با قیمت پایینتری را داشته باشد. هدف فروشندگان استقراضی ممکن است کسب سود از کاهش قیمت باشند یا هدف آنها میتواند انجام ریسک روی یک دارایی یا اوراق قرضه باشد. در واقع سهام فروش استقراضی نیازمند یک حساب ودیعه بوده و معمولا موجب از دست رفتن بهره و سود براساس ارزش سهامی خواهد شد که قرض گرفته میشود. فروشندگان استقراضی بهعنوان فعالان بورسی مقابلهکننده با صفهای خرید یا عطش تقاضای زیاد هستند و به نوعی برطرفکننده موانع عرضه سهام هستند. به همین دلیل فروش استقراضی برای بازار نقدینگی به همراه دارد و میتواند از افزایش بیمنطق سهام و خوشبینی بیشازحد جلوگیری کند. شروع خرید و فروش را میتوان با واسطههای معمولی خرید و فروش کارگزاران انجام داد.
از سوی دیگر فعالیت فروش استقراضی یک منبع قانونی از اطلاعات درباره تقاضای سهام و سرمایهگذاری بدون احتمال گرفتاری در خبرهای عجیب یا روندهای اساسی منفی است و این مساله ناشی از دلایل نگرانی برخی سرمایهگذاران نسبت به فروش استقراضی خواهد بود که برخی از سرمایهگذاران از ابزار فروش استقراضی و مشتقات آن برای کاهش مصنوعی قیمتها و انجام هجوم کاهشی در برخی سهام آسیبپذیر استفاده میکنند و میتواند به نوعی از انواع دستکاری قیمت سهام نیز در بازار محسوب شود. بهکارگیری تنوع و ابزارسازی در بازارهای مالی و بازار سرمایه، برای ایجاد زیرساختهای لازم و همچنین فراهمکردن فضای مناسب در زمینه ایجاد شادابی، کاهش ریسک و افزایش حجم نقدشوندگی بازار از اهمیت بالایی برخوردار است. در این راستا پیشبینی میشود راهاندازی فروش تعهدی یا استقراضی یکی از این ابزارهای مناسب باشد که رشد بازار سرمایه را بهدنبال داشته باشد. هر چند این ابزار درگذشته نقاط مبهمی از لحاظ شرعی داشت که این موضوع با ساز و کاری درنظر گرفته توسط کمیته فقهی بورس، مرتفع و به مرحله اجرا تبدیل شد.
همچنین باید عنوان کرد که حجم معاملات در بیش از ۹۰ درصد بازارهای سرمایهگذاری دنیا، به ابزارهای مالی مشتقه و سایر اوراق بازار به جز سهام و حق تقدم تعلق دارد. در واقع تعداد بورسهایی که معاملاتشان محدود به سهام و حق تقدم است، بسیار محدود بوده که بورس ایران نیز در رده این بورسها قرار دارد. بنابراین راهاندازی فروش تعهدی دریچه روشنی رو به توسعه و تعالی بازار سرمایه است. همچنین ایجاد طراوت در بازار ثانویه و ایجاد تنوع در ابزارهای مالی بهکار گرفته شده، در نهایت میتواند موجب بهبود وضعیت تامین مالی بنگاههای اقتصادی شود و باید بدانیم که هدف اصلی بورس نیز همین است.
جای خالی ابزار مشتقه
مهدی محمود رباطی تحلیلگر ارشد بازارهای مالی این روزها بحث فروش تعهدی (استقراضی) داغ است. طبق گفتههای قبلی قرار بود در آخرین ماه از سال سازوکار فروش تعهدی مهیا شود که براساس آخرین اخبار پیرامون ورود این ابزار جدید به بازار سهام، چهارم اسفندماه آینده شاهد آغاز بهکار فروش تعهدی خواهیم بود.
با توجه به اینکه دریافت بهره در اسلام بهدلیل ربوی بودن فروش استقراضی و مشکلات شرعی ایجاد شده حرام است، به این ترتیب تغییراتی در سازوکار فروش استقراضی ایجاد شده است. این تغییرات در قالب عقد وکالتنامه بین مالک سهام و متقاضی است. به این صورت که سرمایهگذار به وکالت از مالک سهام و با نام مالک، نسبت به فروش سهام مالک اقدام میکند.همچنین باید عنوان کرد که در فروش تعهدی میتوان از نزول قیمت سهام سود کرد. به این صورت که فرد سرمایهگذار یا تحلیلگر پیشبینی میکند قیمت سهام شرکتی در آینده نزول خواهد کرد. در این حالت سرمایهگذار بدون آنکه سهام آن شرکت را از قبل خریداری کرده باشد، میتواند سهام را از مالک آن قرض و پس از سپری شدن یک بازه زمانی همان تعداد سهم را به مالک پرداخت کند.
این سازوکار از یکسو منجر به افزایش نقدشوندگی بازار میشود و از سوی دیگر بهعنوان سدی در برابر حبابی شدن قیمتها عمل میکند. همچنین به معاملهگران حرفهای این امکان را میدهد تا از نتایج ارزیابیهای خود در روندهای صعودی و نزولی بورس استفاده کنند. تمامی این موارد سبب میشود که جایگاه تحلیل در بازار سهام ارتقا پیدا میکند. اما از سوی دیگر در زمان رکود یا ریزشهای سنگین، اگر محدودیتی ایجاد نشود، شدت سقوط قیمتها افزایش خواهد یافت و امکان دستکاری قیمتها بیشتر میشود. به همین منظور باید نظارت کامل و کنترلهای لازم از سوی نهاد ناظر و سازمان بورس صورت گیرد. (بهنظر میرسد که سازمان بورس پیش از اجرایی شدن این سازوکار باید نگرانی فعالان بازار نسبت به بحث دستکاری قیمتها و مدیریت مصنوعی عرضه و تقاضا توسط صاحبان اصلی سهام را برطرف کند.)
از سوی دیگر بورس تهران بازار نوپایی است. در واقع بازار سرمایه ایران برای جذب سرمایههای بیشتر و برطرف شدن نیازهای فعالان اقتصادی، چارهای غیر از ایجاد ابزارهای مناسب در راستای افزایش عمق بازار ندارد. ذکر این نکته ضروری است که بیش از ۸۰ درصد حجم معاملات بازارهای سرمایه در دنیا متمرکز بر ابزارهای مالی، مشتقات و سایر اوراق بازار به جز سهام است؛ بنابراین راهاندازی این ابزار سبب افزایش عمق بازار و افزایش سهم کیک بازار سرمایه از اقتصاد کشور خواهد شد. با این حال برای راهاندازی این ابزار نیاز به بستر و زیرساخت مناسب، فرهنگسازی و ایجاد شرایط جهت آشنایی و آموزش فعالان بازار سرمایه داریم. بدیهی است چنانچه بستر لازم برای راهاندازی این سازوکار فراهم نشود، نتیجه مطلوب نیز حاصل نخواهد شد.
اکبر حامدی کارشناس ارشد بازار سرمایه بازارهای مالی و سرمایهگذاری طبق یک نوع تعریف به دو بازار تقسیم میشوند؛ بازارهای یک طرفه و بازارهای دو طرفه. در بازارهای یک طرفه مانند بورس تهران، صرفا میتوانیم با آورده مالی خود سهامی را بخریم (البته باید عنوان کرد که از طریق کسب اعتبار نیز میشود به خرید در این بازار پرداخت) و بعد از گذشت زمان، سهامی را که از قبل خریداری کردهایم را با سود یا زیان به فروش برسانیم. اما در بازارهای دوطرفه ما میتوانیم علاوه بر خرید، فروش هم انجام دهیم، آن هم فروش سهامی که از قبل نداشتهایم! به این ترتیب از کاهش قیمتها نیز بهرهمند خواهیم شد. این سیستم در بازارهای جهانی به «فروش استقراضی» معروف است و در کشور ما نیز «فروش تعهدی» نام گرفته شده است. این در حالی است که تاکنون به برخی دلایل شرعی (از جمله فروش مال غیر)، معاملات دوطرفه نتوانسته جایگاهی مناسب در بازارهای ما داشته باشد (در مبحث آتی نمونهای از آن را شاهد بودهایم).
بهعبارت دقیقتر باید عنوان کرد که در بازارهای دوطرفه میتوان هم از خرید سود کرد و هم از فروش. بهعنوان مثال فرض کنید نظرتان بر این است که سهام شرکتی دچار حباب قیمتی شده است یا با توجه به وضعیت آینده و پیشبینیهای صورتگرفته، نتواند بازدهی مناسبی را در ادامه داشته باشد. حال شما نیز چنین سهمی را در پرتفوی خود ندارید. این در حالی است که با استفاده از ابزار مزبور میتوانید سهامی را که ندارید (با رعایت برخی شرایط از جمله پرداخت وجه تضمین و... ) به فروش برسانید. همچنین چنانچه قیمت سهم کاهش یابد، شما آن را خریداری کرده و استقراض سهام خود را پرداخت میکنید (و به سود نیز میرسید)، اما اگر قیمتها افزایش یابد شما متضرر میشوید.
در مجموع، بازار دو طرفه این امکان را برای سرمایهگذاران فراهم خواهد کرد که از هر دو طرف بازار (صعودی یا نزولی) در صورت تحلیل درست سود کنند. در بازار یک طرفه یک شخص زمانی سود خواهد کرد که دارایی خریداری شده توام با افزایش قیمت باشد. اما حال اگر بازار نزولی شود چه؟ در بهترین شرایط فردی که تحلیل درستی داشته سهام خود را تبدیل به وجه نقد میکند و منتظر میماند. اما در بازار دو طرفه افراد میتوانند از کاهش قیمتها نیز بهره ببرند. بنابراین وجود بازارهایی به چنین شکل سبب کارآیی بیشتر و افزایش عمق بازار شده و همچنین از معاملات سفتهبازانه در بازار میکاهد.
با این وجود اما ممکن است برخی مشکلات در این بازار نیز بهوجود آید که از کارآیی بازار بکاهد. شاید اولین مورد سیستم مناسب اجرایی آن باشد (در برخی روزها شاهد کندی معاملات و برخی ضعفهای دیگر میباشم) لذا ممکن است با گسترش بازار، شاهد مشکلات بیشتری در بازار باشیم. از جمله موارد دیگر نیز میتوان به انتخاب سهام مناسب جهت اجرایی شدن، نظارت دقیق بر بازار و معاملات خصوصا معاملات سهامداران عمده اشاره داشت.همچنین سرمایهگذاران باید به چند نکته در خصوص فروش تعهدی سهام توجه کنند. در گام نخست این معامله بهصورت قرارداد وکالتی و صلح بوده و تمامی هزینهها از جمله کارمزد و مالیات بر عهده خریدار است. همچنین وجه تضمین توسط اتاق پایاپای مشخص میشود. پول فروش در حساب بلوکه شده مالک قرار میگیرد و نمیتوان برداشتی از آن صورت گیرد، ولی میتوان این نقدینگی را در بخشهایی از جمله سپرده بانکی یا در صندوقهای قابل معامله سرمایهگذاری کرد.همچنین باید عنوان کرد که مالک میتواند هر فردی باشد که درصد مشخصی از سهام را داراست و مالک دوره تنفس و دوره تعهد را مشخص میکند. البته در دوره تنفس مالک نمیتواند تا N روز که مشخص میکند، سهم را مطالبه کند. اما در دوره تعهد مالک میتواند هر وقت بخواهد اعلام کند به سهام خود نیازمند است و باید با او تسویه کنند.از سوی دیگر در زمانی که سهم افزایش سرمایه در پیش دارد باید تسویه وضعیتهای فروش تعهدی صورت بگیرد که معمولا ۱۰ روز پیش از برگزاری مجمع جهت افزایش سرمایه، اطلاعرسانی خواهد شد.
سازوکار معاملات تعهدی
نگار نظری رئیس اداره عملیات بازار ابزارهای نوین بورس تهران شرکت بورس اوراق بهادار تهران مطابق رسالت دیرین خود و در راستای افزایش کارآیی بازار و رفع نیاز فعالان و سرمایهگذاران همواره در حال بررسی، طراحی و ایجاد ابزارهای جدید مالی و ساز و کارهای جدید معاملاتی است. در این راستا با هدف افزایش نقدشوندگی، گردش بهینه و موثر منابع مالی موجود در بازار سرمایه و در راستای تاثیرگذاری و ارتقای حداکثری متغیرهای کلان اقتصادی، اقدام به بررسی و طراحی سازوکار فروش تعهدی کرده است.
فروش تعهدی در دنیا که با عنوان فروش استقراضی (Short Selling) شناخته میشود، روشی است که در آن فروشنده مطابق با قرارداد فروش تعهدی، به وکالت از مالک اوراق بهادار نسبت به فروش اوراق بهادار در بورس اقدام میکند. در مدل متعارف جهانی، رابطه بین فروشنده و مالک اوراق بهادار به شکل استقراض تعریف میشود؛ بهطوریکه فروشنده با قرض کردن اوراق بهادار از مالک و پرداخت بهره از پیش تعیینشده، به فروش اوراق بهادار در بازار اقدام کرده و در هر زمان حسب درخواست مالک یا به تشخیص خود نسبت به بازخرید و عودت اوراق بهادار اقدام میکند.
در این راستا سرمایهگذاران با پیشبینی کاهش قیمت اوراق بهادار در آینده و از طریق سازوکار فروش استقراضی، اقدام به استقراض اوراق بهادار و فروش آن در بازار میکنند. به طوریکه اگر قیمت اوراق بهادار مطابق انتظار سرمایهگذار کاهش یابد، سرمایهگذار با خرید مجدد اوراق بهادار مذکور به قیمت کمتر و تحویل آن به مالک (قرض دهنده) اولیه، از اختلاف قیمت خرید و فروش سود کسب میکند. از دیگر مزایای فروش استقراضی میتوان به پوشش ریسک و افزایش نقد شوندگی بازار نیز اشاره کرد.
با توجه به مشکلات فقهی روش متعارف جهانی و بهمنظور ایجاد روشی مشابه فروش استقراضی که مطابق با اصول شرعی و فقهی باشد، پیش از این دو الگو، یکی مبتنیبر قرارداد سلف و دیگری مبتنیبر قرارداد اختیارمعامله به ترتیب در سالهای ۱۳۹۰ و ۱۳۹۷ به تایید کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار رسیده است. در روش اول که مبتنیبر دو عقد بیع و سلف است، ابتدا مالک اوراق بهادار خود را با قیمت روز به صورت نقد به فروشنده استقراضی میفروشد، سپس همان مقدار از اوراق بهادار مشابه را به صورت سلف (برای مثال سهماهه) از فروشنده استقراضی یا شخص دیگری خریداری میکند. در این روش قیمت قرارداد سلف به صورتی تعیین میشود تا سود تقسیمی مورد انتظار و همچنین مبلغی بهعنوان جایگزین بهره، برای مالک در نظر گرفته شود. همچنین بهمنظور پیشگیری از شبهه بینالعینه، بیع سلف در بیع اول شرط نمیشود و مالک مجاز است در هر زمان نسبت به خرید قرارداد سلف و فروش نقد اوراق بهادار پایه آن اقدام کند.
با توجه به اینکه فروشنده استقراضی میتواند قرارداد سلف را به شخص دیگری بفروشد و اوراق بهادار پایه را از شخص دیگری به صورت نقد خریداری کند، حضور شخص سوم و همزمانی انجام معاملات، پیچیدگی این الگو و همچنین عملیاتی شدن آن را دشوار میکرد. درخصوص راهکار مبتنیبر قرارداد اختیارمعامله، ابتدا باید انتقال مالکیت از دارنده اوراق (معادل قرضدهنده در رویکرد خارجی فرآیند فروش استقراضی) به متقاضی فروش استقراضی انجام شده (معامله اول) و سپس فروشنده استقراضی نسبت به فروش اوراق بهادار در بازار عادی اقدام کند که در ادامه به مشکلات پیادهسازی این روش اشاره میشود:
احتمال عدم انجام فروش استقراضی پس از انتقال مالکیت
در این روش، انتقال مالکیت از دارنده اوراق بهادار به متقاضی فروش استقراضی در یک بازار جداگانه به نام بازار تامین انجام میشود و سپس فروشنده استقراضی در بازار عادی، اوراق بهادار منتقلشده را به فروش میرساند. بهدلیل تفکیک دو بازار، ممکن است بهرغم انجام معامله اول، معامله دوم صورت نگرفته و بنابراین لازم باشد معامله اول نیز مورد تایید قرار نگیرد. این موضوع علاوهبر ایجاد عدم اطمینان برای سرمایهگذاران در بلندمدت، مشکلات فنی و کسبوکاری فراوانی به همراه خواهد داشت.
ریسک نوسان قیمت دارایی در فاصله معامله بین بازار تامین و بازار عادی
بهدلیل جدا بودن دو بازار تامین و عادی، احتمال نوسان قیمت در مدت زمان بین معامله اول و دوم وجود دارد و سرمایهگذار را با ریسک نوسان قیمت مواجه میسازد که این موضوع میتواند به جذابیت و درنتیجه عمق این بازار صدماتی جدی وارد کند.
افزایش هزینههای معاملاتی
لزوم انجام چند معامله در این روش، موجب افزایش هزینههای معاملاتی اعم از کارمزد و مالیات شده که خود از جذابیت فروش استقراضی خواهد کاست.
با توجه به محدودیتهای ذکرشده، طرح جدیدی که نیازمند انتقال مالکیت بین دارنده ورقه بهادار و متقاضی فروش استقراضی نباشد، در دستور کار بورس تهران قرار گرفت. در راهکار جایگزین که مبتنیبر عقد وکالت است و با نام فروش تعهدی در تاریخ ۱۱اردیبهشتماه سال جاری در کمیته فقهی سازمان بورس تصویب شده است، متقاضی فروش استقراضی به وکالت از مالک اوراق بهادار و به نام او، به فروش اوراق بهادار مشخصی اقدام کرده و موظف است در زمان مشخص (در سررسید) یا به درخواست مالک یا به تشخیص خود (اختیار) تا سررسید، اوراق بهادار فروخته شده را به نام مالک بازخرید کند. مالکان اوراق بهادار که تمایل دارند اوراق تحت مالکیت خود را برای انجام معاملات فروش تعهدی در اختیار سایر فعالان بازار قرار دهند، نوع و تعداد ورقه بهادار را در بازار تامین اعلام میکند.
متقاضیان نیز به واسطه کارگزار خود، از اوراق بهادار موجود برای انجام معاملات فروش تعهدی آگاهی پیدا میکنند. ثبت مشخصات اوراق بهادار برای فروش تعهدی در سامانه تامین توسط مالک اوراق بهادار و ثبتسفارش فروش تعهدی توسط متقاضی، به منزله قبول مفاد قرارداد فروش تعهدی خواهد بود. همچنین در راستای پوشش ریسک مربوط به تعهدات این دسته از معاملات، متقاضی موظف است وجه تضمین اولیهای مطابق اطلاعیه بورس نزد کارگزار قرار دهد که این مقدار، متناسب با تغییرات قیمت اوراق بهادار مبنای فروش تعهدی در پایان هر روز و بهصورت روزانه تعدیل میشود. همچنین وجه حاصل از فروش تعهدی اوراق متعلق به مالک است، اما حق برداشت مبلغ مذکور را ندارد و صرفا میتواند این مبلغ را به نفع خود سرمایهگذاری کند. براساس دستورالعمل «معاملات فروش تعهدی در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران» مصوب خردادماه سال ۹۸، دو گزینه سپرده بانکی و ETFهای بادرآمد ثابت، برای سرمایهگذاری وجوه حاصل از فروش تعهدی مجاز شمرده شدند. همچنین بهمنظور افزایش جذابیت معاملات فروش تعهدی، مطابق دستورالعمل مربوطه مالک میتواند مبلغی را در قالب نرخ تشویقی به متقاضی فروش استقراضی پرداخت کند. نرخ تشویقی درصدی از مبلغ حاصل از فروش تعهدی است. بنابر مکانیزم طراحیشده، در صورت درخواست مالک یا بنابر تمایل متقاضی تا سررسید امکان بازخرید اوراق و عودت آن به مالک وجود دارد. همانند فروش تعهدی، بازخرید اوراق (به منظور تحویل به مالک)، به نام خود مالک و توسط متقاضی انجام میشود. منابع لازم برای تامین خرید مذکور ابتدا از محل وجوه حاصل از فروش تعهدی اوراق تامین میشود و در صورت عدم کفایت، از حساب وجه تضمین متقاضی برداشت صورت میگیرد. چنانچه باز هم مبلغ مذکور کافی نباشد، متقاضی موظف است نسبت به تامین مابقی آن اقدام کند. برخلاف مدل متعارف فروش استقراضی که بدون سررسید است، در روش فروش تعهدی، یک سررسید مشخص، تعیین و در مشخصات قرارداد توسط بورس اعلام میشود. لازم به ذکر است سررسید تعیین شده به صورت تعداد روزهای تقویمی یا معاملاتی تعریف میشود؛ به این معنی که اگر سرمایهگذار به طور مثال در تاریخ ۰۱/ ۰۸/ ۱۳۹۸ اقدام به فروش تعهدی کند و سررسید تعیین شده، معادل ۳۰ روز تقویمی باشد، تاریخ سررسید قرارداد وی ۳۰/ ۰۸/ ۱۳۹۸ خواهد بود یا اگر شخص دیگری در تاریخ ۰۲/ ۰۸/ ۱۳۹۸ نسبت به فروش تعهدی اقدام کند، سررسید قرارداد وی ۰۱/ ۰۹/ ۱۳۹۸ تعیین میشود.
سررسید قرارداد
نکته مهم دیگر مربوط به سررسید قرارداد است. در سررسید باید تمامی قراردادهای مربوطه تسویه نهایی شوند.
مطابق دستورالعمل و براساس زمانبندی تسویه نهایی اعلامی در مشخصات قرارداد، ابتدا به متقاضی اجازه خرید اوراق بهادار موضوع قرارداد داده میشود و در صورت عدم اجرای تعهدات، کارگزار متقاضی ملزم به خرید اوراق به نام مالک است. بنابراین نقش کارگزاران در زمان تسویه نهایی قرارداد فروش تعهدی بسیار حائز اهمیت است.
معاملات تنها از طریق سامانه برخط کارگزاران
لازم به ذکر است که مطابق مفاد دستورالعمل فعلی، انجام معاملات فروش تعهدی صرفا از طریق سامانه برخط کارگزاران امکانپذیر خواهد بود. بنابراین بهمنظور رفع ابهامات شرکتهای ارائهدهنده خدمات برخط (OMS) بهعنوان تهیهکنندگان زیرساختهای فنی مورد نیاز، مستندات رویه اجرایی معاملات مذکور نیز توسط شرکت بورس تهران تهیه شده و در اختیار آنها قرار گرفته است.
شرکت بورس اوراق بهادار تهران بهعنوان یکی از بزرگترین پیشگامان معرفی ابزارهای نوین مالی در بازار سرمایه ایران، همواره درصدد افزایش کارآیی بازار از طریق معرفی ابزارها و مکانیزمهای جدید معاملاتی برآمده تا پاسخگوی نیازهای فعالان بازار باشد و مشارکت حداکثری سرمایهگذاران در بازار سرمایه و نهایتا اقتصاد کشور را رقم زند و درآینده نیز این مسیر با جدیت هر چه بیشتر ادامه خواهد یافت.
